Distinction 13

<Vtrum in diuinis sit una processio tantum uel plures>

Hic queruntur quatuor. Primo, utrum in diuinis sit una processio tantum uel plures. Secundo1, dato quod sint due, utrum differant re uel ratione tantum. Tertio, utrum Spiritus Sanctus possit dici genitus. Quarto, utrum possit dici ingenitus.

Ad primum sic proceditur.

<1.> Videtur quod sit una tantum processio in diuinis et non plures. Natura enim una non communicatur nisi uno modo. Set natura diuina est una, ergo non communicatur nisi uno modo. Set per processionem communicatur natura diuina. Ergo non est ibi nisi una processio.

<2.> Preterea. Processiones personarum diuinarum sunt naturales. Set naturale agens unum natum est producere unum tantum. Si ergo est Pater unus, ergo processio naturalis in diuinis non est nisi una.

<3.> Preterea. Motus et operationes distinguntur secundum terminos. Set terminus processionis in diuinis est ipsa natura. Cum ergo natura sit una tantum, sequitur quod non sit in diuinis nisi una tantum processio.

<4.> Preterea. Constat quod si ponantur in diuinis due processiones, hoc non est nisi propter attributa, in quantum scilicet <alius> procedit per modum2 intellectus ut uerbum, et alius per modum uoluntatis. Set pari ratione per alia attributa poterunt poni alie processiones in diuinis, scilicet secundum bonitatem et huiusmodi. Set hoc non est dare, ergo nec quod sint due; est ergo una tantum.

Contra est quod due sunt persone procedentes; ergo et due processiones.

Responsio. Dicendum quod inpossibile est ponere in diuinis nisi duas processiones, et has duas de necessitate oportet ponere. Processio enim diuine persone est processio alicuius quod est intra. Persona enim non est separata in diuinis secundum essentiam ab eo a quo procedit. Vnde non oportet quod huiusmodi processio, que est in diuinis, intelligatur secundum modum quo aliquid est extrinsecum, set secundum quod aliquid est intrinsecum3. Hoc autem potest esse in diuinis duobus modis tantum, scilicet secundum quod aliquid procedit per modum intellectus, et secundum quod aliquid procedit per modum uoluntatis. Et illa persona que per modum intellectus procedit dicitur uerbum siue Filius. Illa uero que per modum uoluntatis procedit ut amor et dicitur Spiritus Sanctus. Et ideo in diuinis non ponuntur nisi huiusmodi due processiones, et has oportet ponere, scilicet processionem que est per intellectum et processionem que est per uoluntatem.

Ad primum ergo dicendum quod licet in istis inferioribus natura non communicetur nisi uno modo, tamen in diuinis, quia quicquid est in Deo est Deus, ideo in qualibet processione personarum diuinarum communicatur natura diuina. Si autem in homine quicquid est in eo esset homo, in qualibet processione hominis communicaretur natura humana. Si enim uerbum hominis esset homo et amor, sicut in Deo et uerbum et amor est Deus, in processione uerbi hominis et amoris communicaretur natura humana, sicut in processione uerbi Dei et Spiritus Sancti communicatur natura diuina. Et ideo nichil prohibet secundum utramque processionem in diuinis communicari naturam diuinam.

Ad secundum dicendum quod uerum est quod naturale agens agit unum tantum. Tamen in diuinis in eo quod est unum secundum naturam, distinguntur ratione plura attributa, et penes aliqua illorum sumuntur processiones in diuinis quia secundum intellectum et uoluntatem, ut dictum est.

Ad tertium dicendum quod terminus processionis diuinarum personarum dupliciter consideratur, quia uel ipsa natura diuina accepta per processionem, uel ipsa persona. Vnde cum persone procedentes sint due, et processiones oportet esse duas.

Ad quartum dicendum quod non est ponere processionem in diuinis secundum omnia attributa, set secundum intellectum tantum et uoluntatem, quia secundum ista duo tantum est processio ab intrinseco, et secundum nullum aliorum dicitur esse processio nisi in quantum referuntur ad ista duo.

<Vtrum processiones differant re uel ratione tantum>

Ad secundum sic proceditur.

<1.> Videtur quod huiusmodi processiones in diuinis differant ratione tantum. Huiusmodi enim processiones sumuntur penes intellectum et uoluntatem. Set in Deo intellectus et uoluntas differunt ratione tantum. Ergo et processiones huiusmodi, que sunt secundum ea, differunt ratione tantum.

<2.> Preterea. Superius et inferius non realiter differunt. Set processio se habet ad generationem sicut superius ad inferius. Ergo non differunt realiter.

<3.> Preterea. Si dicas quod differunt quia Filius ut natus procedit, et Spiritus Sanctus ut datus; contra: hec differentia non sumitur in diuinis nisi per respectum ad creaturas, secundum quas non sumitur realis differentia, set rationis tantum in diuinis.

<4.> Preterea. Etiam Filius dicitur procedere ut donabilis, Ys.: Filius datus est nobis. Ergo nulla est differentia per hoc quod procedit ut natus, alter uero ut donatus.

Contra. Persone procedentes distinguntur realiter. Ergo et processiones.

Responsio. Dicendum quod oportet motus et operationes omnes distinguere secundum rationem et distinctionem terminorum. Et ideo distinctio processionum diuinarum sumenda est a terminis processionum ipsarum. Termini autem in processione diuinarum personarum possunt dupliciter accipi, quia uel ipse persone procedentes, uel natura diuina ipsis personis per processionem communicata. Et cum secundum naturam non sit aliqua distinctio in diuinis, huius<modi> processiones non distinguntur secundum naturam diuinam. Restat ergo quod distinguantur secundum personas. Cum4 autem persone procedentes sint in diuinis realiter distincte, oportet quod et ipse processiones diuinarum personarum realiter distinguantur. Que quidem distinctio est per relationes originis oppositas, que relationes non reducuntur ad aliquid unum, quia sic possibile esset eas inuenire in uno, unde non facerent distinctionem realem set rationis tantum. Distinguntur ergo oppositis relationibus originis prout scilicet Spiritus Sanctus est a Filio. Vnde dato quod Spiritus Sanctus non esset a Filio, non distinguerentur abinuicem. Sic igitur processiones in diuinis realiter distinguntur, ut natiuitas sit prout unus scilicet Filius est ab uno tantum non procedente scilicet a Patre; processio uero sit prout Spiritus Sanctus procedit a Patre non procedente et a Filio procedente. Et inde est quod unus dicitur procedere per intellectum ut uerbum, et alius per modum uoluntatis ut amor. Nam amor procedit a uoluntate mediante intellectu, quamquam secundum hoc non distinguantur5 realiter nisi ratione relationum originis oppositarum, ut dictum est.

Ad primum ergo dicendum quod huius<modi> processiones in diuinis non distinguntur realiter penes intellectum et uoluntatem, set propter oppositionem relationum originis, ut dictum est.

Ad secundum dicendum quod quandocumque differentia propria alicuius rei est nobis ingnota, utimur pro illa differentia nomine communi. Vnde quia differentia processionis a generatione est nobis ingnota, utimur ideo loco ipsius differentie hoc nomine communi, scilicet processione, non tamen ut communi set ut appropriato tali modo procedendi.

Ad quartum6 dicendum quod donum proprie dicitur id quod gratis datur et de quo non expectatur recompensatio, quod fit ex amore. Vnde cum Spiritus Sanctus procedat ex amore, proprie dicitur donum. Filius autem non dicitur datus7, nisi in quantum ex amore datur; unde in quantum8 datur nobis Filius, dicitur maxime ex amore procedere.

<Vtrum Spiritus Sanctus possit dici genitus>

Ad tertium sic proceditur.

<1.> Videtur quod Spiritus Sanctus dicatur genitus. Illud enim dicitur genitum quod accipit naturam generantis. Set Spiritus Sanctus accipit naturam Patris sicut Filius. Cum ergo Filius dicatur genitus, et uidetur quod Spiritus Sanctus possit dici genitus.

<2.> Preterea. Sicut intellectus Dei est natura ipsius, ita et uoluntas. Set persona que procedit ut uerbum dicitur procedere per9 modum nature. Ergo et illa que procedit per uoluntatem. Et sic Spiritus Sanctus dicitur genitus qui procedit per uoluntatem, sicut Filius qui procedit per intellectum.

<3.> Preterea. Non uidetur esse ratio quare processio Spiritus Sancti non habeat determinatum nomen sicut processio Filii. Set processio Filii habet proprium nomen. Ergo et processio Spiritus Sancti. Non autem potest habere10 aliud nomen nisi natiuitatis. Ergo Spiritus Sanctus dicitur natus.

Responsio. Dicendum quod11 hanc questionem mouet Macedonius qui ponebat Spiritum Sanctum esse creaturam. Cuius ratio ad hoc erat quia Spiritus Sanctus aut recipit naturam Patris aut non. Si recipit, ergo est genitus; set non potest dici genitus, ergo non recipit; et sic est creatura. Set hec questio magis est de significatione nominis quam de re, ut scilicet sit questio quare Spiritus Sanctus non dicatur genitus sicut Filius. Ad quod dicendum est quod in nominibus inponendis sequimur conceptiones nostras, et differentia que sit secundum rationem ipsarum conceptionum est causa diuersitatis nominum. Spiritus autem Sanctus procedit ut amor, Filius uero ut uerbum. Verbum autem in quantum uerbum habet similitudinem eius a quo procedit et etiam immediate procedit. Et ideo processio uerbi habet similitudinem illius processionis que est12 secundum naturam. Vnde in processione uerbi utimur nominibus que proprie competunt processioni que est secundum naturam, sicut quod intelligimus dicimur concipere, propter quod illud quod procedit ut uerbum dicitur procedere ut genitus et ut filius, quia habet speciem eius a quo procedit, sicut filius habet speciem patris. In processione uero amoris non est hoc, quia amor non procedit ut similitudo illius a quo procedit, set potius ut inpressio quedam amantis in amatum. Et ideo licet accipiat naturam sicut Filius, tamen ratio processionis non inportat ut dicitur filius siue genitus. Et ideo non attribuimus ei nomina naturalis processionis, ut scilicet possit dici genitus, set dicitur procedere ut amor et ut donum.

Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad secundum quod licet uoluntas sit natura Dei sicut et intellectus, tamen ille qui procedit per modum uoluntatis non potest dici genitus sicut qui procedit per modum intellectus, quia qui procedit per modum intellectus habet similitudinem et speciem eius a quo procedit, quod non est in processione que est per modum uoluntatis, ut dictum est.

Ad tertium dicendum quod in rebus creatis nulla persona procedit nisi per modum nature. Ideo omnia nomina processionis13 inponuntur secundum processionem naturalem. Vnde cum in processione Spiritus Sancti non inportetur similitudo illius a quo procedit, non sortitur nomen processionis naturalis ut dicatur natiuitas, quamquam proprio nomine careat, set tamen communi nomine processionis exprimitur.

<Vtrum Spiritus Sanctus possit dici ingenitus>

Ad quartum autem14 dicendum quod ingenitus potest accipi dupliciter, quia uel ut negatio tantum uel ut quasi priuatio. (Et dico ut quasi priuatio quia priuatio in diuinis proprie esse non potest.) Siquidem ut negatio tantum, tunc Spiritus Sanctus dicitur ingenitus, id est non genitus, et conuenit tunc Spiritui Sancto. Si uero accipiatur ut priuatio, tunc ingenitus non dicit tantum quod Spiritus Sanctus sit non genitus, set quod non est ab alio aliquo modo, quod non conuenit Spiritui Sancto set soli Patri. Et sic15 secundum istum modum Spiritus Sanctus non potest dici ingenitus, set solus Pater; et ingenitus hoc modo acceptum est notio Patris.