Distinction 17

<Vtrum ad diligendum Deum requiratur

aliquod lumen supernaturale>

Iam nunc accedamus, etc. Hic queruntur quatuor. Primo, utrum ad diligendum Deum requiratur aliquod lumen supernaturale. Secundo, dato quod sic, queritur utrum illud sit quid creatum uel increatum. Tertio1, supposito quod sit quid creatum, utrum sit accidens. Quarto, utrum illud, si est accidens, possit quis <scire> certitudinaliter se habere.

Ad primum sic proceditur.

<1.> Videtur quod ad diligendum Deum non sit necessarium aliquid supernaturale. Sicut enim cognitio est ueri, ita dilectio est boni; set quia Deus est summum uerum naturaliter cognoscitur, ergo quia est summum bonum naturaliter diligetur. Non ergo ad diligendum Deum est necessarium aliquid supernaturale.

<2.> Preterea. Quanto aliquid est fortius, tanto magis2 mouet et inprimit. Set Deus est infinitum bonum. Ergo maxime mouet3 uoluntatem ad diligendum. Ergo uoluntas per se maxime diligit, et non per aliquid aliud.

<3.> Preterea. Voluntatem mouet bonum intellectum seu aprehensum. Set Deum apprehendimus per fidem. Ergo sola fides sufficit ad diligendum Deum. Non est ergo aliquid aliud4 necessarium ad diligendum Deum.

<4.> Preterea. Diligere est actus uoluntatis. Voluntas autem est libera. Ergo uoluntas per se et non per aliquid aliud diligit Deum.

Contra est Ro.5: caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum, etc.

Responsio. Dicendum quod dilectio sequitur cognitionem, cum nichil diligatur nisi cognitum. Vnde sicut cognoscimus Deum, sic et diligimus ipsum. Est autem triplex cognitio Dei. Vna est qua cognoscitur in suis effectibus tantum, prout6 in quantum cognoscit quis ens uel aliquid creatum habet aliqualem cognitionem Dei creantis et creantis ipsum. Et hec inest omnibus hominibus naturaliter et a principio. Alia est quod Deus in se consideratur et tamen cognoscitur per effectus suos, prout quis ex cognitione effectuum deuenit in cognitionem ipsius Dei. Et hec, licet non statim, tamen per inquisitionem naturalis rationis haberi potest. Et sic philosophi et alii sapientes deueniunt, secundum quod possibile est peruenire, in cognitionem Dei. Tertia cognitio est secundum quod cognoscitur in se ipsum et in ea que excedunt omnem proportionem effectuum. Et hec neque inest hominibus naturaliter, neque per inquisitionem naturalis rationis habetur, set per lumen supernaturale infusum. Et secundum hanc triplicem cognitionem, sumitur triplex dilectio. Vna est qua Deus diligitur in suis effectibus, prout in quantum diligo aliquam creaturam, dicor diligere Deum. Alia est qua ipse Deus diligitur ex suis effectibus, et hec habetur per inquisitionem, sicut si aliquis cognoscens Deum ex effectibus diligit eum. Alia est qua homo transcendit omnes effectus et omnem creaturam et dirigit affectum suum in ipsum Deum et diligit ipsam bonitatem Dei secundum quod est beatitudo nostra ut habeamus7 quandam societatem ad ipsum; et hec est omnino supra naturam et rationem naturalem. Vnde ad diligendum hoc modo Deum requiritur aliquid supernaturale quod eleuet affectum nostrum in ipsum Deum secundum seipsum diligendum.

Ad primum ergo dicendum quod aliquo modo Deus, qui est summum bonum, naturaliter diligitur, et aliquo modo non, set supernaturaliter, ut dictum est.

Ad secundum dicendum quod Deus quantum est in se est infinite diligibilis, set hoc quod non infinite diligitur a nobis est ex deffectu affectus nostri. Affectus enim noster sequitur apprehensionem et non plus diligit quam cognoscit. Vnde quia non perfecte cognoscit intellectus noster Deum, ideo non perfecte diligit. Vnde sicut ad hoc quod perfecte comprehendatur exigitur aliquid supernaturale, ita etiam ad perfecte diligendum.

Ad tertium dicendum quod affectus noster aliquando retardatur propter multa inpedimenta, et ideo oportet quod uoluntas eleuetur per aliquid supernaturale ad id quod fides apprehendit.

Ad quartum dicendum quod licet uoluntas eleuetur et iuuetur per aliquid supernaturale, non tamen sequitur quod non sit libera; quia cum Deus operetur omnia in omnibus, etiam ipsa inclinatio et eleuatio uoluntatis est a Deo ex quo non tollitur libertas uoluntatis, quia solus habet inmittere in uoluntatem.

<Vtrum illud sit quid creatum uel increatum>

Ad secundum sic proceditur.

<1.> Videtur quod illud supernaturale non sit quid creatum. Nulla enim creatura habet uirtutem infinitam cum uirtus fluat ab essentia. Set caritas est uirtutis infinite, quia mouet per infinitam distantiam coniugens creaturam Deo. Ergo caritas non est quid creatum.

<2.> Preterea. Quod infinite distat non potest uniri nisi per uirtutem infinitam. Nulla autem uirtus infinita est creatura. Ergo illa uirtus que unit nos Deo non est creatura; hec autem est caritas, non igitur est creata.

<3.> Preterea. Constat quod Deus inmediate creat res. Set creatio recreationi respondet. Si igitur Deus in creatione non est usus aliquo medio quando naturam instituit, uidetur quod nec in recreatione quando gratiam infudit.

Contra. Caritas diuiditur contra spem et fidem. Set hec sunt quid creatum, ergo et caritas.

Responsio. Dicendum quod Magister fuit hic deceptus et credidit quod caritas non sit aliquid creatum in anima set quod sit quid increatum. Sciendum enim est quod cum dico fidem uel caritatem, duo dico, quia uel dico actum ipsum uel principium actus: nam fides aliquando dicit ipsum actum suum scilicet credere; item principium ipsius actus dicitur fides. Et similiter est in caritate, quia aliquando caritas dicit ipsum actum dilectionis qui est diligere, et hunc posuit Magister quid creatum; set quantum ad principium ipsius actus caritatis fuit deceptus. Dicebat enim quod hec differentia est inter caritatem et alias uirtutes, quia ad actus aliarum uirtutum mouet Spiritus Sanctus mediantibus8 habitibus ipsarum uirtutum; ad actum uero caritatis non mouet Spiritus Sanctus mediantibus aliquibus habitibus, set inmediate. Vnde uoluit ipse quod quantum ad hoc loco habitus qui mouet uoluntatem esset ipse Spiritus Sanctus in anima, et propter hoc deceptus dicens9 caritatem non esse quid creatum in anima. Set hec opinio est erronea et inpossibilis propter duo. Primo, quia Spiritus Sanctus habitat in hominibus per effectum. Ergo si in homine non est Spiritus Sanctus nisi solum secundum actum dilectionis, non erit Spiritus Sanctus in aliquo nisi quando actu diligit; et sic cum homo non semper diligat actu, etiam existens in gratia, set quandoque sic quandoque non, sequetur quod non semper habeat Spiritum Sanctum et gratiam, set quandoque sic et quandoque <non>. Sequetur etiam quod dormientes dum dormiunt non habeant effectum Spiritus Sancti scilicet gratiam cum non diligant actu, que omnimoda inconueniens est dicere. Secundo, quia actus dilectionis est nobilissimus; et ad nobilissimum autem actum debet nobilissime disponi. Non potest autem nobilius disponi quam per ipsum Spiritum Sanctum; et ideo oportet quod disponatur per ipsum. Et ideo oportet quod non solum habeat Spiritum Sanctum quando actu diligit, set10 quod etiam ante, ut scilicet disponat ad actum illum bene et faciliter agendum. Et ideo dicimus quod sicut in aliis uirtutibus infusis, Spiritus Sanctus facit duos effectus: in quantum mouet ad actum, et in quantum supra hoc dat agenti quod bene et faciliter operetur. Et propter hoc aliter dicendum est et melius quod caritas est ipse Spiritus Sanctus quo diligimus Deum effectiue, et secundum hoc est quid increatum quia est ipse Spiritus Sanctus; est autem quid creatum in quantum secundum ipsam caritatem Deum formaliter diligimus.

Ad primum ergo dicendum quod caritas non habet uirtutem infinitam ex se, set in quantum est effectus Spiritus Sancti et uirtus, et secundum hoc, ut dictum est, est quid increatum.

Ad secundum dicendum quod caritas non coniungit nos Deo per naturam set per actum, quod non est inconueniens; non requiritur ad hoc uirtus infinita.

Ad tertium dicendum11 quod Deus non recreat homines sine medio formali -- nam Deus iustificando animam dat formam sanctitatis que est caritas -- set sine medio agente. Nam et in opere creationis, etsi non fuerit medium agens, nichil tamen prohibet fuisse medium formale.

<Vtrum illud sit accidens>

Ad tertium sic proceditur.

<1.> Videtur quod istud quid creatum quod est caritas non sit accidens. Nullum enim accidens est substantia. Set caritas12 est nobilior anima. Ergo caritas non est13 accidens.

<2.> Preterea. Quanto aliquid est sinplicius tanto est nobilius. Set quanto aliquid habet plura accidentia, tanto est minus sinplex et per consequens minus nobile. Si ergo caritas est accidens, anima que non habet caritatem erit nobilior utpote14 magis sinplex. Set hoc est inconueniens. Non ergo caritas est accidens.

<3.> Preterea. Accidens causatur ex principiis subiecti. Set caritas non causatur a principiis anime. Ergo non est accidens.

Contra. Caritas est uirtus. Virtus autem est accidens. Ergo caritas est accidens.

Responsio. Dicendum quod nulla creatura eo ipso quod est habet perfectionem sue bonitatis, set solus Deus qui est solus per se bonus et beatus. Et ideo inpossibile est quod aliqua perfectio creature cuiuscumque15, quecumque sit, sit substantia. Dico ergo quod cum ultima perfectio bonitatis hominis sit caritas per quam coniugimur Deo et efficimur quodam modo consortii summi boni et nostre beatitudinis, quod inpossibile est quod sit substantia, et ideo oportet quod sit accidens. Patet etiam quod sit accidens quia nos uidemus quod caritas potest acmitti, quod non posset esse si non esset accidens.

Ad primum ergo dicendum quod caritas licet sit nobilior anima quantum ad esse tale, non tamen est nobilior quantum ad esse sinpliciter.

Ad secundum dicendum quod uerum est in rebus inmaterialibus et in quibus non est aliquid in potentia. Set in hiis que sunt in potentia oportet quod16 per aliquid perficiantur; et iam17 quanto plures perfectiones habet tanto perfectior est. Anima autem diuersis perfectionibus perficitur et uirtutibus, unde quanto aliqua anima plures perfectiones18 et uirtutes acquirit tanto nobilior est.

Ad tertium dicendum quod accidens naturale causatur ex principiis subiecti, set accidens quod est ab exteriori non causatur ex principiis subiecti. Caritas autem aduenit anime ab extrinseco.

<Vtrum homo possit scire certitudinaliter se habere caritatem>

Ad quartum sic proceditur.

<1.> Videtur quod homo possit scire certitudinaliter se habere hoc accidens scilicet19 caritatem. Apostolus enim dicit: nemo nouit que sunt hominis nisi spiritus hominis qui est in ipso. Ergo uidetur quod homo possit scire ea que sunt in seipso. Caritas autem est in homine. Ergo homo scit se habere caritatem.

<2.> Preterea. Signum agenerati habitus est delectatio. Set homo scit quando delectatur in amore Dei. Ergo homo scit se habere caritatem.

<3.> Preterea. Secundum Philosophum in secundo Poster., inconueniens est nos habere nobilissimos habitus et nos lateant. Cum ergo caritas sit nobilissimus habitus, uidetur quod certitudinaliter cognoscatur ab habente.

Contra est quod dicitur Ecc: nemo scit utrum odio, etc.

Responsio. Dicendum quod solum pars anime intellectiua20 reflectitur supra seipsam: nam intellectus intelligit intelligibile et intelligit se intelligere; affectus etiam siue uoluntas diligit aliquid et diligit se diligere et etiam diligit se intelligere. Et ideo supra actus partis anime21 intellectiue potest sinpliciter et per se fieri reflexio. Et sic potest quis cognoscere se habere huiusmodi actus. Vlterius autem et per consequens per ipsos actus potest homo deuenire in cognitionem principiorum ipsorum actuum, et per ipsos etiam cognosceret potentias, habitus, et essentiam anime. Considerandum est autem quod si sit talis actus qui possit certitudinaliter manifestare habitus et essentiam, quod per eos certitudinaliter deuenitur in cognitionem principiorum ipsius; si uero non talis actus, non possumus per ipsum principiorum ipsius cognitionem habere. Licet autem actum caritatis possimus cognoscere in quantum unusquisque scit se diligere, tamen principium ipsius non possumus certitudinaliter cognoscere, tum quia est per quandam configurationem in nobis ad Spiritum Sanctum ad quam non peruenimus per actus nostros, tum quia habet magnam similitudinem cum actu naturalis dilectionis. Et ideo dico quod nullus potest scire certitudinaliter se habere <caritatem>.

<Vtrum caritas augeatur>

Hic autem queritur, etc. Hic queruntur quatuor. Primo, utrum caritas augeatur. Secundo, quantum augeatur. Tertio, quomodo. Quarto, utrum minuatur.

Ad primum sic proceditur.

<1.> Videtur quod caritas non augeatur. Omne enim quod augetur mouetur. Omne quod mouetur est corpus. Caritas non est corpus. Ergo non augetur.

<2.> Preterea. Augmentum est motus22 in quantitate. Set caritas non est quantitas, et magis qualitas. Ergo augmentum non competit caritati.

<3.> Preterea. Caritas est uita anime, sicut anima est uita corporis. Set uita corporis non augetur, non enim reccipit magis et minus. Ergo nec caritas que est uita anime.

<4.> Preterea. Accidentia augentur per augmentum sue cause. Set causa caritatis est Deus qui non potest augeri. Ergo neque caritas augetur.

Set contra est quod Augustinus dicit quod caritas cum fuerit nata nutritur, cum fuerit nutrita roboratur, cum fuerit roborata perficitur23. Ergo caritas secundum quosdam speciales gradus augetur.

Responsio. Dicendum quod quidam24 posuerunt caritatem non augeri secundum suam essentiam, qui in quatuor opiniones diuiduntur. Prima opinio est Magistri qui posuit quod caritas est Spiritus Sanctus, qui non augetur. Vnde dixit caritatem secundum se non augeri, set solum in homine in quantum magis et minus proficit in actu dilectionis Dei. Set hoc stare non potest. Ostensum est enim quod non solum in nobis est caritas increata que est Spiritus Sanctus, set etiam caritas que est habitus creatus de qua nunc queritur. Vnde alia opinio est quod una et eadem caritas non augetur, set minori caritate remota succedit maior. Set hoc iterum esse non potest, quia cum caritas non remoueatur nisi per peccatum mortale, sequeretur quod non cresceret in aliquo caritas nisi interueniente peccato mortali, quod est absurdum. Tertia opinio est quod caritas non augeatur secundum suam essentiam set secundum quod magis radicatur in subiecto. Set hii propriam uocem ignorauerunt; nichil enim est aliud accidens augeri, ut albedinem, quam magis denominari in suum subiectum, quod est ei firmius inherere. Quarta opinio est quod caritas non augetur secundum se set secundum feruorem. Et si quidem feruor metaphorice sumatur secundum quod pertinet ad intensionem25 actus dilectionis, patet hoc esse inpossibile quod dicitur; nam quales habitus sunt26 tales actus reddunt, unde si actus dilectionis sit intensior oportet quod et ipse habitus caritatis crescat. Si autem feruor intelligatur quedam dispositio relicta ex dilectione Dei in parte inferiori secundum quod uires inferiores secuntur superiores, sic contingit quidem feruorem augeri, caritate non augmentata; nam et aliqui sic sunt maioris feruoris qui non sunt maioris caritatis, in quibus uis appetitiua27 inferior magis commouetur ex apprensione diuinorum uel propter nouitatem ut in nouitiis uel propter aliquam aliam causam. Set additio talis feruoris non auget ad meritum; non enim qui sic sunt magis feruentes magis merentur. Secundum hoc ergo si augmentum caritatis esset solum secundum hunc feruorem, non proficeret homo in merendo, quod falsum est.

Et ideo dicendum est quod ipsa caritas augetur. Set sciendum quod augmentum proprie et per se inuenitur in quantitate, sicut magnum et paruum que sunt termini augmenti et decrementi; et ex hinc deriuatur ad alia, non ita quod forme aliorum generum secundum se magnitudinem uel paruitatem habeant aut eis competat augeri uel minui, set solum secundum quod sunt in subiecto, secundum scilicet quod subiectum magis uel minus participat talem formam, quod est reduci magis uel minus in actum per talem formam. Vnde si intelligatur magnitudo separata, potest intelligi maior uel minor; non autem si intelligatur albedo separata, propter quod abstracta in talibus non recipiunt magis et minus, set solum concreta; puta non dicitur magis uel minus albedo set magis uel minus album. Quod autem aliqua forma, etiam prout est in subiecto, non recipiat magis uel minus ex duobus contingit: uno modo ex parte ipsius forme cuius ratio propria consistit in aliquo determinato, sicut patet in numeris et in hiis que numeros in sua ratione includunt, ut triangulum et quadratum et alia huiusmodi. Alio modo ex parte effectus formalis uel ex parte modi quo uniuntur subiecto. Quedam enim forme scilicet substantiales dant subiecto in quo sunt esse hoc ipsum quod est. Esse autem uniuscuiusque est unum tantum, unde inpossibile est quod forma substantialis recipiat magis et minus. Et si etiam album esset id quod est, ex eo quod est album, non posset esse magis uel minus album, quia si uariaretur esse rei substantiale non esset eadem res. Cumque igitur caritas creata in homine sit quedam forma28, cuius ratio non consistit in aliquo determinato, nec det esse substantiale homini, nichil prohibet quin ipsa augeatur, sicut et alie qualitates que reccipiunt magis et minus.

Ad primum ergo dicendum quod caritas non dicitur augeri quasi ipsa sit subiectum augmenti, hoc enim corporum tantum; set quia secundum ipsam adtenditur augmentum in quantum subiectum eius magis et minus participat ipsam.

Ad secundum dicendum quod in caritate et in aliis29 que non mole magna sunt, sicut dicit Augustinus, idem est esse30 maius quod melius, et idem est esse melius quod perfectius. Et secundum hoc augmentum congruit caritati, prout est perfectio quedam, licet non sit in genere quantitatis; et hoc est quod quidam dicunt quod habet quantitatem uirtutis, set non molis.

Ad tertium dicendum quod uita corporis consistit in esse substantiali ipsius, nam uiuere uiuentibus est esse31. Non autem uita caritatis, et ideo non est simile.

Ad quartum dicendum quod licet Deus qui est caritatis32 causa non augeatur, tamen ipse est causa augmenti caritatis, quia et ipse inmobilis existens est causa motus in omnibus. Non enim secundum necessitatem nature causat caritatem, set pro arbitrio uoluntatis sue dat33 eam uel plus uel minus.

<Quantum caritas augeatur>

Ad secundum sic proceditur.

<1.> Videtur quod caritas non augeatur in infinitum, quia Io. 3 ponitur proprium Christi quod ei non ad mensuram datur Spiritus; aliis ergo omnibus datur Spiritus ad mensuram. Set Spiritus Sanctus datur secundum dona ipsius et34 precipue secundum caritatem. Ergo caritas non augetur in infinitum.

<2.> Preterea. Caritas hominis comprehensoris est finita. Si igitur caritas alicuius uiatoris in infinitum augetur, poterit contingere quod aliquis uiator habebit equalem caritatem comprehensori, quod est inpossibile.

<3.> Preterea. Cuiuslibet puri35 uiatoris gratia finita est. Si igitur caritas augetur in infinitum, quilibet uiator poterit pertingere ad caritatem cuiuslibet comprehensoris, et ita aliquis homo poterit per meritum proficere ad gradum beate uirginis uel apostolorum.

<4.> Preterea. Augmentum est motus quidam. Set nichil mouetur ad infinitum. Ergo caritas non augetur in infinitum.

Contra est quod Gregorius dicit quod in deficiendi incidit periculum qui proficiendi deserit appetitum. Ergo quantumcumque homo proficiat adhuc potest ulterius proficere, et sic caritatis augmentum est in infinitum.

Responsio. Dicendum quod caritatis augmentum potest considerari dupliciter: uno modo secundum quod est in actu, et sic cum caritas sit ex dono Dei qui in mensura quadam sua dona dispensat, in quolibet enim caritas usque ad aliquid determinatum crescit, secundum illud Apostoli, Eph. 4: unicuique data est <gratia> secundum36 mensuram donationis Christi. Alio modo potest considerari caritatis augmentum secundum id quod potest esse. Et sic augmentum caritatis potest esse in infinitum. Et hoc patet tum ex ratione ipsius caritatis, tum ex ratione cause, tum ex ratione subiecti. Ex ratione quidem caritatis, quia cum caritas faciat nos diligere Deum, nunquam autem possumus ad hoc pertingere quod Deum tantum diligamus quantum diligendus est a nobis, quia in infinitum diligibilis est; unde quantumcumque augeatur caritas adhuc habet quo crescat. Ex ratione autem cause, quia Deus qui caritatem causat, uirtutis est infinite et semper potest magis in maiorem perfectionem hominem promouere. Ex ratione autem subiecti, quia capacitas hominis caritate recepta crescit ad ulterius recipiendum, sicut et circa cognitionem accidit, nam qui intelligit maxima non ideo minus intelligit minora, set et magis, ut dicit Philosophus in tertio De Anima.

Ad primum dicendum quod mensuratio Spiritus refertur ad augmentum caritatis secundum actum, ut dictum est.

Ad secundum dicendum quod licet caritas comprehensoris sit finita sicut et caritas37 uiatoris, non tamen eiusdem rationis quod ex ipsa radice potest perpendi: nam caritas patrie sequitur uisionem apertam; caritas autem uie uisionem egnimaticam que est per fidem. Sicut igitur quantumcumque aliquis proficiat in cognitione uie non adequabit cognitionem patrie, ita quantumcumque aliquis crescat in dilectione uie non adequabit dilectionem patrie.

Ad tertium dicendum38 quod ut esset pulcritudo in ecclesia ex diuersitate ordinata, Deus per suam sapientiam disposuit plus quibusdam dare gratiam quam aliis, maxime quidem et sine mensura ipsi capiti nostro Christo, aliis autem membris plus et minus et maxime hiis qui Christo fuerunt coniuncti sicut mater et apostoli. Vnde stultum est credere de aliquo quod per suum meritum pertingeret ad gradum beate uirginis uel apostolorum.

Ad quartum dicendum quod nullus motus dicitur esse ad infinitum, ita quod ipsum infinitum sit terminus intentus in motu; nec etiam augmentum caritatis sic contingit esse quasi intendatur quod caritas ad infinitam caritatem perueniat, set quantumcumque augetur adhuc possibile est amplius augeri.

<Vtrum caritas crescat per additionem>

Ad tertium sic proceditur.

<1.> Videtur quod caritas crescat per additionem. Augmentum enim est preexistenti magnitudini additamentum. Set caritas augetur. Ergo hoc fit per additionem.

<2.> Preterea. In augmento caritatis Spiritus Sanctus inuisibiliter mittitur. Set Spiritus Sanctus non mittitur inuisibiliter nisi aliquo nouo dono dato. Ergo augmentum caritatis fit per infusionem noue caritatis.

<3.> Preterea. Ex eadem causa aliquid crescit et generatur. Set caritas non generatur ex actibus sicut habitus set ex infusione. Ergo etiam augetur ex noua infusione.

<4.> Preterea. Si non augetur ex infusione, non uidetur alius modus relinqui augmenti ipsius nisi quod augeatur per actus nostros sicut augentur habitus aquisiti. Si ergo per actus augeatur, sequetur quod in quolibet actu augeatur. Hoc autem uidetur esse falsum. Ergo relinquitur quod caritas augeatur per additionem noue caritatis infuse.

Contra. Sinplex sinplici additum nichil maius efficit. Set caritas est quedam forma sinplex cum sit quoddam donum spirituale. Ergo non potest fieri maior caritas per additionem caritatis ad caritatem.

Responsio. Dicendum quod supposito quod caritas augeatur secundum essentiam, circa modum augmenti ipsius est duplex opinio. Quidam enim dixerunt quod caritas augetur in homine per additionem noue caritatis. Set istud non est intelligibile propter duo. Primo, quia caritas hoc modo augetur quo habet magnitudinem; non autem competit ei habere magnitudinem secundum se, set solum secundum quod participatur a subiecto, ut prius dictum est. Vnde hoc modo solum competit ei augeri secundum quod subiectum magis ac magis ipsam participat, quod est augeri per intensionem. Augeri autem per additionem est augeri secundum se; unde non competit nisi in hiis que secundum se sunt quanta. Videntur igitur qui hoc posuerunt ex falsa ymaginatione decepti, legentes de augmento caritatis sicut de augmento alicuius quanti. Secundo, quia additio semper est unius39 ad alterum. Et ideo requirit pluralitatem et per consequens diuersitatem, que quidem in formis unius speciei non est nisi propter diuersitatem40 subiecti: sicut hec albedo est alia ab illa quia eorum subiecta sunt diuersa; unde albedo non additur albedini, nisi quatenus subiectum album additur subiecto albo, quod non facit magis album set maius album. Hoc autem non contingit dicere in caritate, ut per se patet.

Manifestum est enim quod caritas non augetur per additionem set per intensionem. Hoc est in quantum subiectum magis reducitur in actum talis forme, quod est magis participare ipsam. Hoc autem fit per hoc quod agens uehementius agit ad reducendum subiectum in actum talis forme. Sicut ex uehenmentiori calefactione efficitur aliquid magis calidum, sic enim caritas crescit propter uehementiam diuine operationis, qui agit in rebus non quantum potest set quantum uult. Vnde sine sui mutatione magis ac magis imprimit effectum caritatis in anima.

Ad primum ergo dicendum quod uerbum illud intelligitur de augmento eorum que sunt secundum se quanta.

Ad secundum dicendum quod in augmento caritatis est nouus effectus diuinus non quia sit alia caritas addita set quia caritas que prius inherat est intensa per actionem diuinam.

Ad tertium dicendum quod augmentum caritatis est ex Deo infundente, non quasi addente caritatem caritati set eo modo quo predictum est.

Ad quartum dicendum quod licet caritas non augeatur per additionem, non tamen sequitur quod augeatur per actus sicut per causam effectiuam augmenti, set solum sicut per causam meritoriam. Qui enim bene utitur dono sibi accepto, meretur ut illud donum in eo augeatur. Non tamen oportet quod qualiscumque actus caritatis mereatur caritatis augmentum, set quando aliquis utitur caritate non negligenter set secundum posse ipsius quod iam accepit. Habitus enim mentis non est necessitate mouens set uoluntate, et ideo uno et eodem habitu potest quis intensiuius41 et remissius agere.

<Vtrum caritas minuatur>

Ad quartum sic proceditur.

<1.> Videtur quod caritas minuatur. Contraria nata sunt fieri circa idem. Cum igitur augmentum et diminutio sint contraria, uidetur si caritas augetur quod minuatur.

<2.> Preterea. Apoc. ii dicitur: habeo aduersus te pauca, quod caritatem primam reliquisti. Non autem persignificatur quod caritatem omnino amiserit; ergo uidetur significari quod caritas fit diminuta in eo fuerit.

<3.> Preterea. Spiritus Sanctus homini datur secundum participationem caritatis. Set Numeris xi dicit dominus ad Moysem: auferam de spiritu tuo, etc. Ergo uidetur quod caritas possit diminui.

<4.> Preterea. Meritum mensuratur per caritatem. Set aliquando aliquis est minoris meriti quam prius; ergo est minoris caritatis.

<5.> Preterea. Non proficere in uia Dei deficere est, ut dicit Gregorius. Set manifestum est quod caritas non semper in homine proficit, ergo aliquando diminuatur.

Set contra. Caritas non minuitur per peccatum mortale, set totaliter tollitur. Similiter nec per42 peccatum ueniale, quia cum caritas hominis sit finita43, multa peccata uenialia totam consumerent caritatem. Cum secundum peccatum ueniale non de caritate auferat quantum primum, si sit secundum equale primo, ergo multa peccata uenialia totaliter caritatem consument, quod est inpossibile, quia propter peccata uenialia aliquis excluderetur, quia44 non promittitur nisi habenti caritatem.

Responsio. Dicendum quod caritas diminui45 non potest, licet aliqui aliter sentiant. Nullum enim accidens augetur neque minuitur nisi ex aliqua causa. Causa autem caritatis actiua quidem est Deus; suscetiua uero creatura rationalis. Ex Deo quidem procedit quod homo caritatem habeat et in caritate proficiat. Set defectus caritatis non potest esse nisi procedat ex parte nostra, secundum illud Osee: perditio tua Israel, ex me auxilium tuum. Inuenitur autem ex parte nostra causa quod nobis a Deo caritas totaliter subtrahatur, dum scilicet aliquid contempto Deo diligimus, quod est contrarium caritati que Deum super omnia diligit; et hoc quidem caritatem tollit, et ratione contrarietatis in subiecto, et ratione meriti uel potius demeriti. Qui enim a Deo auertitur, meretur ut sibi caritas auferatur a Deo.

Set diminutio caritatis non potest habere causam ex parte nostra neque per modum dispositionis neque per modum meriti. Non enim posset dici quod caritas diminueretur nisi per peccatum. Peccatum autem mortale totaliter tollit eam, ut iam dictum est. Peccatum uero ueniale eam diminuere non potest, neque per modum meriti, neque per modum oppositionis siue dispositionis opposite. Dico autem quod hoc fieri non potest per modum meriti, nam demeritum peccati uenialis non est ad aliquid infinitum. Diminutio autem caritatis aliquid infinitum habet annexum, quia minorata caritate oporteret minorari premium eternum. Est autem comparatio peccatorum uenialium ad caritatem sicut si auferantur puncta a linea, sicut enim ex quibuslibet punctis adiunctis non fit linea neque crescit, ita ex quibuslibet sublatis non diminuitur; et similiter nec quecumque uenialia diminunt caritatem. Dico etiam quod nec ex parte contrarie dispositionis, quia uenialia non opponuntur habitui46 caritatis, cum non auertant a fine cui caritas innititur licet faciant magis debito inmorari circa ea que sunt ad finem, secundum hoc quod in eis finis constituatur. Inpediunt autem uenialia actum caritatis; inpedimenta uero actuum non diminunt habitum neque uirtutem naturalem secundum se. Vnde etiam dicitur in primo De Anima quod si senex accipiat occulum iuuenis uidebit sicut et iuuenis; set huiusmodi inpedimenta possunt disponere ad totalem amissionem habitus uel uirtutis. Et similiter peccata uenialia non diminunt caritatem set disponunt ad totalem caritatis amissionem in quantum ueniale est dispositio ad mortale.47